Prawdy i mity na temat zaćmy

Zaćma jest jedną z częstszych chorób oczu. Szacuje się, że na świecie choruje na nią 27 milionów osób, zaś w Polsce jest to około 800 tysięcy. Zaćma, zwana również kataraktą, jest chorobą polegającą na utracie przezierności soczewki, czego skutkiem jest zaburzenie widzenia, a w miarę postępu choroby całkowita utrata zdolności widzenia.

Zaćma jest chorobą ludzi starszych?

Zaćma nabyta może występować pod dwiema postaciami: zaćmy starczej i zaćmy wtórnej. Zaćma wtórna dotyka głównie osoby w średnim wieku. Wśród przyczyn jej powstania wymienia się: cukrzycę, dystrofię mięśniową, hipokalcemię (niski poziom wapnia w organizmie), choroby powodujące zmiany w naczyniach krwionośnych, skutkujące upośledzeniem odżywiania oka, np. choroba Bürgera, choroba Takayashu, stany zapalne błony naczyniowej oka, odwarstwienie siatkówki, nowotwory wewnątrzgałkowe, ciało obce położone wewnątrzgałkowo, urazy mechaniczne, uszkodzenia chemiczne i porażenie prądem. Zaćma wtórna może być także skutkiem oddziaływania promieniowania mikrofalowego, podczerwonego i jonizującego oraz skutkiem leczenia innych chorób, np. długotrwałego przyjmowania glikokortykosteroidów.

Prawdą jest, że najczęstszą formą zaćmy jest zaćma starcza, ale zaćma może wystąpić w każdym wieku, również u noworodka. Zaćma starcza pojawia się u osób w wieku 50-60 lat, choć pierwsze symptomy choroby występują już po 40 roku życia. Głównymi przyczynami zachorowań na ten rodzaj zaćmy są różnego rodzaju zaburzenia procesów metabolicznych w soczewce związane z wiekiem.

Drugim typem, oprócz zaćmy nabytej, jest zaćma wrodzona. Jest to zmętnienie soczewki występujące w momencie urodzenia lub rozwijające się w pierwszych latach życia. Występuje z częstością 2/10000 urodzeń. Wśród przyczyn jej powstawania wymienia się: czynniki dziedziczne (ok. 1/3 przypadków zaćmy jest dziedziczna), aberracje chromosomowe, takie jak zespół Downa, choroby metaboliczne uwarunkowane genetycznie, takie jak galaktozemia i zespół Lowe’a, zakażenia wewnątrzmaciczne wirusem opryszczki, różyczki, świnki, ospy oraz Toxoplasma gondii, uszkodzenia płodu w I trymestrze ciąży spowodowane stosowaniem leków, np. antybiotyków lub promieniowaniem jonizującym.

Zaćma nie daje wyraźnych objawów

Mit. Prawidłowa soczewka jest całkowicie przeźroczysta i wpadające do oka promienie świetlne, nie napotykając żadnej przeszkody z jej strony, docierają do siatkówki, gdzie powstaje wyraźny obraz. Pojawiające się zmętnienia stanowią przeszkodę dla promieni świetlnych, powodując ich rozproszenie, a co za tym idzie - rozmycie obrazu. Sytuację taką można porównać do patrzenia przez mocno zabrudzoną szybę. Spadku ostrości widzenia nie udaje się skorygować żadnymi okularami. Innym objawem może być zmiana w widzeniu barw. Upośledzeniu ulega widzenie kolorów zimnych: fioletowego, niebieskiego, zaś uwydatnieniu ulegają kolory pomarańczowe i czerwone. W zaawansowanym stadium choroby zmiany w soczewce można zaobserwować nawet gołym okiem, gdyż źrenice zmieniają swój kolor z czarnego na szaro-biały (leukokoria). Do pierwszych objawów zaćmy wrodzonej należy leukokoria oraz odruch palcowo-oczny Franceschetiego (niemowlę uciska oczy piąstkami lub kciukami).

Istnieje skuteczne leczenie farmakologiczne zaćmy

Mit. Nie ma skutecznego leczenia farmakologicznego, które usunęłoby zmętnienia z soczewki. Dostępne są na rynku preparaty, które mają za zadanie poprawić odżywienie soczewki oraz opóźnić zachodzenie niekorzystnych zmian w jej chemicznym składzie, jednak ich korzystne działanie nie zostało dotychczas udowodnione naukowo. Jako formę leczenia zachowawczego można potraktować prawidłowe leczenie chorób, które przyczyniają się do rozwoju zaćmy. Odpowiednia kontrola tych chorób znacząco spowalnia rozwój zaćmy nabytej.

Skutecznym leczeniem zaćmy jest leczenie operacyjne

Prawda. Jedyną skuteczną metodą leczenia zaćmy jest chirurgiczne usunięcie zmętniałej soczewki i zastąpienie jej sztuczną soczewką. Wykonanie zabiegu wiąże się z krótkim, najczęściej jednodniowym pobytem w szpitalu. Sam zabieg wymiany soczewki trwa kilkanaście minut i jest wykonywany w znieczuleniu miejscowym, dlatego mogą mu być poddani chorzy obciążeni chorobami internistycznymi, po uprzedniej konsultacji zarówno anestezjologicznej, jak i internistycznej. Jedynymi przeciwwskazaniami do operacji są: jaskra dokonana i niekontrolowana, zapalenie błony naczyniowej, zwyrodnienie plamki, zanik nerwu wzrokowego, odwarstwienie siatkówki, choroby rogówki, nowotwory wnętrza gałki ocznej oraz brak widzenia na oko, które ma być poddane zabiegowi. Podczas zabiegu, przez niewielkie nacięcie w twardówce usuwana jest zmętniała soczewka, a następnie wprowadzana jest soczewka sztuczna. Nie ma konieczności wymiany wprowadzanych implantów w trakcie życia. Producenci podają, że taka sztuczna soczewka zachowuje wszystkie swoje właściwości przez ok. 30-40 lat.

Można operować tylko zaćmę dojrzałą

W chwili obecnej jest to mit. Nowa metoda operacji, tzw. fakoemulsyfikacja, która polega na wykorzystaniu wibracji ultradźwiękowych do rozbijania zmętniałej soczewki na małe fragmenty i następowym ich odessaniu, pozwala operować zaćmę w każdym stadium rozwoju. Moment, w którym dokonywana jest operacja, zależy od stopnia dyskomfortu pacjenta wynikającego z zaburzeń widzenia. Starsze metody, tzw. zewnątrztorebkowe usunięcie zaćmy metodą wypchnięcia jądra (ECCE), rzeczywiście wykonuje się w momencie, w którym zaćma dojrzeje. Polegają one na wypchnięciu zmętniałej soczewki w całości, dlatego czekano na moment, w którym soczewka będzie miała odpowiednią spoistość, aby podczas zabiegu nie uległa rozkawałkowaniu i można ją było bezpiecznie w całości usunąć.

Po operacji nie potrzeba stosować okularów korekcyjnych

W chwili obecnej dostępnych jest kilka typów sztucznych soczewek. Najpowszechniej używane są soczewki jednoogniskowe, których zastosowanie wiąże się z koniecznością używania okularów do bliży (czytanie, robienie na drutach, praca przy komputerze). Związane jest to z tym, że sztuczna soczewka nie ma zdolności akomodacji (naturalna, zdrowa soczewka zmienia swoje krzywizny, tak byśmy ostro widzieli zarówno z bliska, jak i daleka). W prywatnych klinikach dostępne są już soczewki (tzw. soczewki wieloogniskowe), które zapewniają właściwą ostrość widzenia zarówno do bliży, jak i dali bez konieczności korekcji okularowej. Dostępne są również soczewki cylindryczne, które korygują niedoskonałości optyczne oka, takie jak astygmatyzm. Soczewki umożliwiające korekcję astygmatyzmu i innych wad oczu są soczewkami dodatkowo płatnymi, nierefundowanymi w ramach NFZ.

Zaćma i jaskra to ta sama choroba

Mit. Często uważa się obie te nazwy za określenie jednej choroby, jednak zaćma i jaskra to dwie zupełnie różne choroby. Zaćma i jaskra mają zupełnie różne mechanizmy powstania, ale obie nieleczone doprowadzają do utraty zdolności widzenia. Jaskra jest chorobą, w której dochodzi do zniszczenia nerwu wzrokowego i wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego, na skutek upośledzenia krążenia cieczy wodnistej w oku. Wzmożone ciśnienie prowadzi do degeneracji komórek odbierających bodźce świetlne i upośledzenia widzenia. Wśród różnych przyczyn rozwoju jaskry znajduje się także zaćma. W tzw. zaćmie przejrzałej dochodzi do rozpuszczenia zmętnień w soczewce. Powstałe w ten sposób duże cząsteczki białek przechodzą przez torebkę soczewki i zapychają kąt przesączania, tzn. miejsce, w którym wchłaniana jest ciecz wodnista do naczyń krwionośnych. Skutkuje to wzrostem ciśnienia wewnątrzgałkowego.