Wywiad z prof. Markiem Prostem na temat zaćmy u dzieci

Jak często występuje zaćma u dzieci?
Zaćma jest jednym z częstych schorzeń narządu wzroku u dzieci. W Polsce jest ona przyczyną znacznego pogorszenia widzenia u ok. 10 – 15 % dzieci. Zaćma u dorosłych powoduje pogorszenie widzenia, natomiast u dzieci dodatkowo zaburzenie w rozwoju widzenia, które rozwija się od urodzenia do ok. 8 roku życia. Rezultatem jest brak widzenia obuocznego i stereoskopii, zez, niedowidzenie lub oczopląs, czyli o wiele większe upośledzenie widzenia niż u dorosłych. Skutki zaćmy u dzieci pozostają na całe życie.
Najczęstszymi przyczynami zaćmy u dzieci są czynniki genetyczne (zaćma dziedziczna, która nie musi występować w każdym pokoleniu), zmiany zapalne (np. zakażenia wewnątrzmaciczne płodu, stany zapalne gałki po urodzeniu), zaburzenia rozwojowe gałki ocznej. Na szczęście przy odpowiednim leczeniu i rehabilitacji widzenia można uzyskać nawet całkowite prawidłowe widzenie u leczonego dziecka. Wymaga to jednak dużego zaangażowania rodziców w proces leczenia i rehabilitacji, ponieważ trwają one do ok. 8 roku życia.

Czy zawsze należy operować zaćmę u małych dzieci?
Nie wszystkie postacie zaćmy u dzieci wymagają leczenia. Niektóre zmętnienia w soczewce są na tyle małe, że powodują niewielkie zaburzenia w rozwoju widzenia u dziecka. Trzeba również pamiętać, że usunięcie soczewki i zastąpienie jej sztuczną nie przywraca wszystkich fizjologicznych jej funkcji (np. brak akomodacji), co stanowi dla mózgu utrudnienie w rozwoju widzenia. Często lepsze wyniki można uzyskać bez operacji, ale z odpowiednią rehabilitacją. Ocena, kiedy należy operować zaćmę
u małego dziecka jest bardzo trudna i wymaga dużego doświadczenia okulisty.

Kiedy operujemy zaćmę u małych dzieci?
Jeżeli zmętnienie w soczewce jest na tyle duże, że powoduje zaburzenia w rozwoju widzenia
u dziecka wskazane jest dość szybkie jej zoperowanie. W przypadku, gdy zaćma występuje od urodzenia należy ją zoperować w 2-3 miesiącu życia dziecka. Stwierdzono, że jeśli zabieg wykonywany jest w 1 miesiącu życia to częściej obserwuje się u dziecka rozwój jaskry w późniejszym okresie. Natomiast u pacjentów operowanych po 4 miesiącu życia rozwój widzenia jest znacznie gorszy, dlatego optymalny czas na przeprowadzenie operacji to właśnie 2-3 miesiąc życia.

Kiedy należy wszczepiać wewnątrzgałkową soczewkę dzieciom? W jakim wieku?
Problem, kiedy należy wszczepiać soczewkę wewnątrzgałkową nie jest rozstrzygnięty i jest przedmiotem kontrowersji. Opublikowane w sierpniu tego roku wieloośrodkowe (12 klinik okulistyki dziecięcej w USA - tzw. „The Infant Aphakia Treatment Study Group”) badanie dzieci, porównujące wyniki dzieci operowanych w pierwszych 6 miesiącach życia, u których wszczepiano soczewki wewnątrzgałkowe lub stosowano soczewki kontaktowe, nie wykazały różnic w rozwoju funkcji widzenia między tymi dwoma grupami. Natomiast po wszczepieniu soczewki wewnątrzgałkowej było o wiele więcej powikłań, w wyniku czego dzieci musiały być dwa razy częściej operowane. Dodatkowo, gałka małego dziecka bardzo szybko rośnie, natomiast wszczepiona wewnątrzgałkowa soczewka nie, co powoduje rozwijanie się dużych wad wzroku. Dlatego też zaleca się, aby sztuczne soczewki wszczepiać po 1-1,5 roku życia. Grupa Badająca Leczenie Bezsoczewkowości u Niemowląt (The Infant Aphakia Treatment Study Group) zaleca, aby poczekać na wszczepienie soczewek
u niemowląt do momentu opracowania nowych ich typów.

Czy u małych dzieci, u których wszczepiono wewnątrzgałkową soczewkę można wykonać wszczep soczewki wieloogniskowej?
Technicznie nie stanowi to problemu, ale bardzo rzadko okuliści dziecięcy decydują się na wszczepienie dzieciom takich soczewek. Soczewki wieloogniskowe zostały opracowane po to, aby nie nosić okularów do czytania po operacji zaćmy. U małych dzieci refrakcja cały czas zmienia się
i dlatego nawet po wszczepieniu takiej soczewki należałoby zmieniać okulary np. raz na rok, aby mogły one dobrze widzieć i czytać. Stosowanie soczewek wieloogniskowych u małych dzieci staje się bezcelowe (dziecko i tak będzie musiało nosić okulary). Także sam dobór mocy soczewek może rodzić problemy u małych dzieci. Uważa się, że soczewki wieloogniskowe nie stwarzają u nich lepszych warunków do rozwoju widzenia w porównaniu z soczewkami jednoogniskowymi. U starszych dzieci (w wieku 8-10 lat), czyli po zakończeniu rozwoju widzenia, można rozważyć wszczep soczewki wieloogniskowej. W tym wieku bowiem wzrost gałki jest już niewielki.
Jeżeli dziecko ma już wszczepioną sztuczną soczewkę wewnątrzgałkową jednoogniskową istnieje możliwość jej wymiany na wieloogniskową, ale sam zabieg może być bardziej obciążający dla oka niż pierwotna operacja usunięcia zaćmy, ponieważ uprzednio wszczepiona soczewka może być mocno zrośnięta z torebką soczewki i bardzo trudna do usunięcia. W praktyce wykonuje się takie zabiegi bardzo rzadko.

Czy rodzice mają wpływ na wybór soczewki?
Decydującą rolę w wyborze soczewki powinien mieć lekarz okulista specjalizujący się w operacjach zaćmy u dzieci. Oczywiście rodzice powinni wiedzieć jaka soczewka zostanie wszczepiona u ich dziecka. W szpitalach publicznych soczewki kupowane są w trybie przetargów publicznych ogłaszanych średnio raz w roku. Poza tym cena niektórych soczewek (np. wieloogniskowych, torycznych do wyrównania astygmatyzmu) może być znacznie większa niż refundowane przez NFZ koszty operacji zaćmy. Dlatego też w tych placówkach chirurg ma dość ograniczony wybór soczewek.

Podsumowując, jaki jest cel operacji usunięcia zaćmy u dzieci?
Głównym celem jest stworzenie dzieciom najlepszych warunków do rozwoju widzenia, który trwa do 8 roku życia. Dlatego też decyzja odnośnie wskazań do operacji, czasu jej wykonania, wyboru metody operacyjnej jest o wiele trudniejsza niż u dorosłych, u których głównym celem jest uzyskanie najlepszej ostrości wzroku zarówno do dali jak i bliży.

Dziękujemy za wywiad.